Yelkenciliğin kendine özgü bir dili vardır. Kaptan kıç halatını hazırlamanızı, yelken alanını küçültmenizi veya tramolaya hazırlanmanızı istediğinde mürettebat hem terimi hem de yapılacak işi anlamalıdır. Aşağıda, uluslararası marinalarda sık duyacağınız İngilizce karşılıklarıyla birlikte 50 temel Türkçe denizcilik terimini bulabilirsiniz.

Terimler bölgeye ve denizcilik geleneğine göre değişebilir. Seyre çıkmadan önce herkesin anladığı kısa bir komut listesi üzerinde anlaşın; emniyet ve telsiz haberleşmesinde ise belirlenmiş usullere uyun.

1. Kıça doğru

Kıça doğru (aft), teknenin arka bölümüne yönelmeyi ifade eder. Bu nedenle “aft cabin”, kıç kamara demektir. Mürettebat farklı yönlere bakabileceği için tekneye göre tanımlanan yönler, gündelik “sol” ve “sağ” ifadelerinden daha kesindir.

2. Demir

Demir, zincir ve bazen demir halatı aracılığıyla tekneyi deniz tabanına tutturur. Emniyetli demirleme; uygun dip yapısı, yeterli kaloma, demirin tuttuğunun kontrolü ve teknenin serbestçe dönebileceği alan gerektirir.

Konumu kıyı kerterizleri ve seyir cihazlarıyla izleyin. Demir alarmı yardımcıdır; ancak hava tahminini, dip yapısını ve diğer teknelere olan mesafeyi değerlendirmenin yerini tutmaz.

3. Görünür rüzgâr

Görünür rüzgâr (apparent wind), hareket hâlindeki teknede hissedilen hava akımıdır. Hakiki rüzgâr ile teknenin hızından kaynaklanan hava akımının bileşkesidir. Yelkenler görünür rüzgâra göre çalıştığı için hız veya rota değiştiğinde yeniden trimlenmelidir.

4. Kaptansız tekne kiralama

Kaptansız tekne kiralama (bareboat charter), profesyonel kaptan olmadan tekne kiralamaktır. Kiralayan kişi seyir, emniyet, mürettebat ve teknenin yönetimiyle ilgili sorumluluğu üstlenir.

Belgeleriniz ve deneyiminiz, gidilecek ülkenin, işletmecinin ve sigortacının şartlarını karşılamalıdır. İade edilmeyen bir ödeme yapmadan önce belgelerinizi gönderin ve belirli tekne ile seyir bölgesi için yazılı onay alın.

5. Apaz seyri

Apaz seyrinde (beam reach) rüzgâr, teknenin boyuna eksenine yaklaşık dik açıyla gelir. Birçok yelkenli için hızlı ve rahat bir seyirdir. Yelkenler orsa seyrine göre daha fazla boşlanır; son trim dalgaya ve görünür rüzgâra göre yapılır.

6. Berth: yatak veya bağlama yeri

İngilizce berth hem uyuma yerini hem de teknenin bağlama yerini ifade edebilir. Six berths altı yatak, book a berth ise bağlama yeri ayırtmak demektir. İlanda belirtilen yatağın sabit mi olduğunu, yoksa salondaki oturma grubunun dönüştürülmesiyle mi hazırlandığını kontrol edin.

7. Bimini

Bimini, kokpit veya dümen yerinin üzerindeki iskelete gerilen kumaş gölgeliktir. Gölge sağlar, ancak çoğu model kuvvetli rüzgâr için tasarlanmamıştır. Bumbanın, halatların veya görüş alanının önünü kapatmamalı ve işletmecinin talimatlarına göre katlanmalıdır.

8. Bumba

Bumba, kimi bölgelerde bum olarak da adlandırılan (boom), ana yelkenin alt yakası boyunca uzanan yatay direktir. Kontrolsüz kavançada bir bordadan diğerine büyük hızla geçerek ağır yaralanmaya neden olabilir. Hiç kimse bumbanın hareket alanında veya gergin ana yelken iskotasının yakınında durmamalıdır.

9. Pruva

Pruva veya baş (bow), teknenin ön bölümüdür. Demir baş makarası, koçboynuzları ve zincirlik çoğunlukla burada bulunur. Pruvaya baktığınızda sancak sağınızda, iskele solunuzdadır.

10. İzbarço bağı

İzbarço bağı (bowline), yük altında nesnenin çevresinde sıkışmayan sabit bir kasa oluşturur. Bağlama halatının ucunda sık kullanılan bir düğümdür. Kullanmadan önce çalışın ve kontrol edin; doğru biçim, hızlı bağlamaktan daha önemlidir.

11. Geniş apaz seyri

Geniş apaz seyrinde (broad reach) rüzgâr kıç omuzluktan gelir. Yelkenler genişçe boşlanır ve tekne genellikle daha az yatar. Dalga, rotadan sapma veya rüzgâr hamlesi kontrolsüz kavançaya yol açabileceği için bumbayı sürekli izleyin.

12. Alabora

Alabora (capsize), teknenin direği suya girecek kadar yatması veya gövdenin ters dönmesidir. Mürettebat küçük bir yardımcı botu yeniden doğrultabilir; büyük bir yat ise bambaşka bir kurtarma yöntemi gerektirir. Tek gövdeli yelkenlinin olağan yatması alabora değildir.

13. Katamaran

Katamaran iki paralel gövdeye sahiptir. Geniş yaşam alanı sunar, az yatar ve çoğunlukla su çekimi düşüktür; ancak tek gövdeli tekneden çok daha geniştir ve yan rüzgârda daha fazla sürüklenir. Ayrıntılar için katamaran ile tek gövdeli yelkenli karşılaştırmasına bakın.

14. Koçboynuzu ve baba

Koçboynuzu veya konumuna ve biçimine göre baba (cleat ya da bollard), halatın bağlandığı sağlam noktadır. Halatı düzenli biçimde yerleştirin; ellerinizi, ayaklarınızı ve giysinizi halatın hareket alanından uzak tutun. Halatı asla elinize dolamayın.

15. Orsa seyri

Orsa seyrinde (close-hauled) tekne, yelkenlerin çekiş üretmeye devam ettiği en dar açıyla rüzgâra doğru ilerler. Yelkenli doğrudan rüzgâra gidemez; hedefe farklı kontralarda tramola atarak yaklaşır.

16. Su çekimi

Su çekimi (draft), su hattıyla teknenin en alt noktası arasındaki düşey mesafedir. Su çekimi iki metre olan bir yelkenli; dalga, harita belirsizliği ve cihaz hataları nedeniyle iki metreden daha fazla güvenli derinliğe ihtiyaç duyar. İskandilin hangi noktaya göre kalibre edildiğini de öğrenin.

17. Usturmaça

Usturmaça (fender), gövdeyi iskeleye veya komşu tekneye temastan korur. Manevradan önce beklenen temas yüksekliğine yerleştirin. Usturmaça aşırı yaklaşma hızını telafi edemez ve kontrollü yanaşmanın yerini tutmaz.

18. Yelken sarma

Yelken sarma veya sararak toplama (furling), yelkenin baş istralyaya, direğe veya bumbaya sarılarak toplanmasıdır. Halat gerginliği kontrol altında tutulmalıdır. Direnç birden artarsa durun ve nedenini bulun; vince daha fazla kuvvet uygulamak yelkene veya mekanizmaya zarar verebilir.

19. Tekne mutfağı

Tekne mutfağı (galley), yemek hazırlanan bölümdür. Seyir sırasında tabakları, bıçakları ve şişeleri sabitleyin; tutunacak bir yeri boş bırakın. Gazı nasıl kapatacağınızı ve havalandırmanın nasıl çalıştığını öğrenin. Karadaki molalar için denizcilerin önerdiği restoranlar da yararlı olabilir.

20. Mandar

Mandar (halyard), yelkeni basıp indiren halattır. Ana yelken mandarı yelkenin tepesine, ön yelken mandarı ise direğin önündeki yelkene gider. Yelkeni basmadan önce mandarın gurcata, çarmıha veya başka bir halata dolanmadığını kontrol edin.

21. Deniz tuvaleti

Deniz tuvaleti veya WC (head), elle ya da elektrikle çalışan bir pompaya sahip olabilir. Tekneyi teslim alırken herkes sifon yöntemini, vanaların konumunu ve pis su tankının kullanımını öğrenmelidir. Klozete sistemin taşıyamayacağı hiçbir şey atmayın.

22. Yatma

Yatma (heel), yelkenlerdeki rüzgâr etkisiyle yelkenlinin yana eğilmesidir. Tek gövdeli teknede orta düzeyde yatma normaldir; aşırısı sürüklenmeyi ve dümen yükünü artırır. Güvertede hareket etmek tehlikeli hâle gelmeden yelken alanını küçültün.

23. Dümen yeri

Dümen yeri (helm), dümen simidi veya yeke, motor kumandaları ve seyir cihazlarının bulunduğu alandır. Dümenci rotadan sorumludur. Vardiya değişiminde iki kişi de kumandanın kimde olduğunu açıkça teyit etmelidir; sessiz bir varsayım dümen teslimi değildir.

24. Gövde

Gövde (hull), teknenin temel su geçirmez yapısıdır. Tek gövdeli teknede bir, katamaranda iki gövde bulunur. Teslim alırken mevcut hasarları kaydedin, sintineyi inceleyin ve beklenmedik su girişini hemen bildirin.

25. Flok ve cenova

Flok (jib), çoğunlukla daha küçük olan ve direğin gerisine taşmayan ön yelkendir. Cenova daha büyüktür ve direği geriye doğru aşar. İkisi de bir çift iskotayla kumanda edilir; tekne diğer kontraya geçtiğinde çalışan iskota değişir.

26. Kavança

Kavançada (gybe veya jibe) kıç rüzgâr doğrultusundan geçer ve bumba diğer bordaya geçer. Manevradan önce ana yelken iskotasını alın, mürettebatı uyarın ve tehlikeli alanı boşaltın. Kavança, rotadan istemeden sapmanın sonucu değil, kontrollü bir manevra olmalıdır.

27. Salma

Salma (keel), yana sürüklenmeyi azaltır ve gezi tipi tek gövdeli yelkenlilerde çoğunlukla safra taşır. Derin salma genellikle orsa performansını artırır, ancak sığ koylara girişi sınırlar. Birçok gezi katamaranında ağır safra yerine sığ ve sabit salma profilleri bulunur.

28. Knot

Knot (knot), saatte bir deniz miline, yani 1,852 km/sa hıza eşittir. “Saatte altı knot” yerine “altı knot” denir. Altı knot yaklaşık 11,1 km/sa hızdır.

29. Rüzgâraltı

Rüzgâraltı (leeward veya lee), rüzgârın estiği yöndeki taraftır. Rüzgâraltı kıyı tehlikelidir; çünkü rüzgâr tekneyi kıyıya doğru sürükler. Motor durur veya demir bırakırsa hangi yöne sürükleneceğinizi her zaman değerlendirin.

30. Ana yelken

Ana yelken (mainsail), direğin arkasında bulunur. Biçimi mandar, iskota, pupa palangası, traveller ve diğer ayarlarla değiştirilir. Rüzgâr kuvvetlendiğinde sisteme göre camadan vurularak veya sarılarak yelken alanı küçültülür.

31. Direk

Direk (mast), yelkenleri ve sabit armayı taşır. Tekneyi teslim alırken erişilebilen bağlantıları, emniyet pimlerini, çarmıhları ve direk dibini inceleyin. Direğe yalnızca uygun donanımla, bağımsız emniyet hattı ve yöntemi bilen kişilerin yardımıyla çıkın.

32. Mayday tehlike çağrısı

Mayday, ciddi ve yakın tehlike için kullanılan uluslararası çağrıdır. VHF kanal 16’daki sesli mesajda teknenin adı, konumu, tehlikenin niteliği, gereken yardım ve kişi sayısı belirtilir. Yöntemi çalışın; insanlara veya tekneye yönelik yakın tehlike bulunmayan sıradan bir arıza için Mayday kullanmayın.

33. Tek gövdeli yelkenli

Tek gövdeli yelkenli (monohull), tek bir gövdeye ve çoğunlukla safralı salmaya sahiptir. Katamarandan daha dar bağlama yeri kullanır ve dümen hissini daha doğrudan iletir; ancak yelkenle seyrederken yatar ve genellikle daha az ortak yaşam alanı sunar.

34. Bağlama ve muring

İngilizce mooring sözcüğü bağlama işlemini, bağlama halatını veya şamandıralı sabit bir sistemi ifade edebilir. Akdeniz’de tekne çoğunlukla kıçı iskeleye dönük bağlanır; başı ise dipten gelen sabit tonoz halatı ya da kendi demiri tutar. Gergin halatı asla elinize veya ayağınıza dolamayın.

35. Deniz mili

Deniz mili 1.852 metredir. Deniz haritasındaki bir dakikalık enlem yaklaşık bir deniz miline karşılık gelir. Deniz mili cinsinden mesafeyi knot cinsinden hıza bölerseniz süreyi saat olarak bulursunuz. Deniz milinin uzunluğu hakkındaki açıklamayı da okuyabilirsiniz.

36. İskele

İskele (port), pruvaya baktığınızda teknenin sol tarafıdır. Bu taraftaki borda feneri kırmızıdır. Bir kişi kıça doğru döndüğünde tarafın adı değişmez.

37. Camadan vurma

Camadan vurma veya yelken alanını küçültme (reefing), rüzgâr kuvvetlendiğinde yelken yüzeyini azaltmaktır. Klasik ana yelken belirlenmiş camadan noktalarına kadar indirilir; sarma sistemli yelken ise kısmen içeri alınır. Bu işlemi mürettebat hâlâ sakin ve güvenli biçimde çalışabilirken erkenden yapın.

38. Dümen palası

Dümen palası (rudder), üzerinden su akarken teknenin yönünü değiştiren su altındaki yüzeydir. Tekne suya göre hareket etmiyorsa etkisi çok azdır. Dümen simidi veya yeke, bir ya da birden fazla dümen palasını hareket ettirir.

39. Pupa seyri

Pupa seyrinde (running) rüzgâr yaklaşık olarak kıçtan gelir. Yelkenler genişçe boşlanır, görünür rüzgâr azalır ve tek gövdeli tekne yalpa yapabilir. Başlıca tehlike bumbanın kontrolsüz biçimde diğer bordaya geçmesidir.

40. Salon

Salon (saloon), güverte altında veya katamaranın üst yapısındaki ortak yaşam alanıdır. Oturma grubu ilave yatak olarak ilan edilebilir; ancak çoğunlukla kamaradan daha az mahremiyet ve konfor sağlar.

41. İskota

İskota (sheet), yelkenin rüzgâra göre açısını ayarlar. Ana yelken iskotası bumbayı, flok veya cenova iskotaları ön yelkeni kumanda eder. Gergin iskotayı asla elinize dolamayın ve parmaklarınızı vinçten uzak tutun.

42. Kaptan

Kaptan veya skipper, tekneyi yönetir; rota, hava tahmini, emniyet ve görev dağılımından sorumludur. Kaptansız kiralamada bu kişi misafirlerden biridir; kaptanlı kiralamada profesyonel olarak görevlendirilir. Teknede bulunan herkes emniyet talimatlarına uymalıdır.

43. Balon yelken

Balon yelken (spinnaker), rüzgâraltı seyirlerinde kullanılan büyük ve hafif yelkendir. Simetrik model çoğunlukla gönderle basılır; asimetrik model ise sıkça gennaker olarak adlandırılır. Manevra uyumlu mürettebat ve doğru donanım gerektirir; yelkeni basmadan önce her şeyi kontrol edin.

44. Sancak

Sancak (starboard), pruvaya baktığınızda teknenin sağ tarafıdır. Bu taraftaki borda feneri yeşildir. Çatışmayı önlerken yalnızca teknelerin hangi kontrada olduğunu söyleyen basit bir cümle değil, COLREG’in tamamı uygulanır.

45. Kıç

Kıç veya pupa (stern), teknenin arka bölümüdür. Yüzme platformu, kıç koçboynuzları ve motor egzozu çoğunlukla burada bulunur. Tornistanda pervane etkisi ve yan rüzgâr kıçı belirgin biçimde savurabilir.

46. Tramola

Tramolada (tack) pruva rüzgâr doğrultusundan geçer ve yelkenler diğer kontrada dolar. Eski iskota boşlanır, yeni iskota vince aşırı yük bindirmeden alınır. Önceden kararlaştırılmış kısa komutlar kullanın.

47. Yeke

Yeke (tiller), dümen palasına doğrudan bağlı kumanda koludur. Pruvayı iskeleye döndürmek için yeke normalde sancağa itilir. Yekenin hareket alanında ayak, çanta veya serbest halat bulunmamalıdır.

48. Yelken trimi

Yelken trimi (sail trim), hız, yön ve konfor arasında denge kurmak için yelkenin açısını ve biçimini ayarlamaktır. Doğru trim yatmayı ve dümen yükünü azaltır; rüzgâr, dalga ve rotayla birlikte değişir.

49. Vinç

Yelken vinci veya vinç (winch), iskotaları, mandarları ve yük altındaki diğer halatları germeye yardımcı olur. Halatı tambura uygun sayıda sarın, parmaklarınızı uzak tutun ve kontrollü boşlayın. Sistem sıkışırsa daha fazla kuvvet uygulamadan önce nedenini bulun.

50. Rüzgârüstü

Rüzgârüstü (windward), rüzgârın geldiği taraftır. Yatan yelkenlide çoğunlukla daha yüksek bordadır. Küçük yelkenlide mürettebat ağırlığını rüzgârüstüne taşımak yatmayı azaltır.

Terimleri nasıl öğrenebilirsiniz?

Sözcükleri donanım ve hareketle ilişkilendirin. Seyre çıkmadan önce mürettebata pruvayı, kıçı, mandarları, iskotaları, koçboynuzlarını, usturmaçaları, demiri ve emniyet donanımını gösterin. Her kişi görevini yüksek sesle tekrarlamalıdır. İngilizce terimler uluslararası kiralamada yardımcı olur; ancak teknede tutarlı ve kısa tek bir komut listesi üzerinde anlaşın.

Sözlüğün işe yaradığı beş durum

Bağlama yerinden ayrılma

Kaptan motoru çalıştırmadan önce görevleri dağıtır: bir kişi kıç, diğeri baş halatıyla, üçüncüsü usturmaçalarla ilgilenir. “Çöz” komutu, halatı koçboynuzundan çıkarıp tekneye almak anlamına gelir; pervanenin yanına atmak anlamına gelmez. Tekne tamamen neta olana kadar halatlar düzenli ve kontrol altında tutulur.

Yelken basma

Dümenci kararlaştırılan rotayı tutar, mürettebat mandar ile iskotaları hazırlar. Mandarın dönmediğini veya sabit armaya dolanmadığını doğrulamadan yelkeni basmayın. Yelken yükseldikten sonra iskotayı alın ve görünür rüzgâra göre trim yapın. Tekne fazla yatıyor veya dümen ağırlaşıyorsa önce yelken alanını küçültün.

Rüzgârın kuvvetlenmesi

Camadan komutu, güvertede çalışmak tehlikeli hâle gelmeden verilmelidir. Kaptan emniyetli rotayı seçer, dümenci rotayı korur, belirlenen kişiler mandar, camadan halatı ve ana yelken iskotasıyla çalışır. Sonunda yelkenin biçimini ve gerginliğini kontrol edin; vinçlerin yakınında serbest kumaş veya halat bırakmayın.

Demirleme

Demiri indirmeden önce derinliği, dip yapısını, hava tahminini, gelgiti ve dönüş dairesini kontrol edin. Bir kişi demir ırgatını kullanırken diğeri tekneyi düşük hızda yürütür. Kısa komutlar veya kararlaştırılmış el işaretleriyle haberleşirler. Gerekli zinciri verdikten sonra tornistanla kademeli yük bindirin ve demirin tuttuğunu doğrulayın.

Marinaya dönüş

Girmeden önce yelkenleri toplayın; halatları ve usturmaçaları doğru bordada hazırlayın. Kaptan teknenin bordadan, baştan veya kıçtan mı yanaşacağını açıklar. Kimse gergin halatla iskeleye atlamaz veya gövdeyi eli ya da ayağıyla durdurmaz. Yaklaşma iyi değilse çıkın, kontrolü yeniden sağlayın ve manevrayı tekrarlayın.

Önceden kararlaştırılacak komutlar

Komutlar kısa ve tek anlamlı olmalıdır. Halatın veya bordanın adı belirtilmeden söylenen “çek”, “tut” ya da “şuraya” ifadeleri kolayca hataya yol açar. Gürültü içinde baş sallamak yeterli teyit değildir; yanıt yüksek sesle verilmelidir.

Sık karıştırılan terimler

Manevra sırasında kullanılan dil

İyi bir komut hareketi, halatı ve bordayı belirtir: “İskele kıç halatını hazırla”, “şunu al” ifadesinden daha açıktır. Komutu alan kişi tekrar eder ve tamamlandığını bildirir. Yabancı marinalarda lazy line, stern-to, bow line, spring, slack ve take in ifadelerini sık duyabilirsiniz. Halata yük binmeden veya tekne hareket etmeden anlamlarını netleştirin.

Teslim alırken kısa kontrol

Yola çıkmadan önce demiri, halatları, usturmaçaları, mandarları, iskotaları, camadan sistemini, vinçleri, motoru, dümeni, yedek yekeyi, sintine pompalarını, yangın söndürücüleri, can yeleklerini ve VHF telsizi bulun ve deneyin. Ayrılma ve “denize adam düştü” işlemi için görevleri dağıtın. Böylece sözlük yalnızca kelime listesi değil, emniyetin bir parçası olur.